ALS ve Mobilite Rehberi
ALS Hastaları İçin Tekerlekli Sandalye Nasıl Seçilir? ALS (Amyotrofik Lateral Skleroz), kas güçsüzlüğünün ve hareket kısıtlılığının zaman içerisinde değişebildiği ilerleyici bir nörolojik hastalıktır. Bu nedenle ALS hastaları için tekerlekli sandalye seçimi yalnızca bugünkü hareket kapasitesine göre değil, ilerleyen dönemde ortaya çıkabilecek ihtiyaçlar da düşünülerek yapılmalıdır.
Özellikle uzun süreli kullanım söz konusu olduğunda; oturma konforu, baş ve gövde desteği, tilt, sırt yatırma, ayak desteği, basınç yönetimi, kumanda sistemi ve transfer kolaylığı birlikte değerlendirilmelidir.
Önemli: ALS ilerleyici bir durum olduğundan tekerlekli sandalye seçimi mümkün olduğunca erken planlanmalı ve değişebilecek fiziksel ihtiyaçlar dikkate alınmalıdır. Sandalye ve oturma sistemi, kullanıcının durumuna göre sağlık ve rehabilitasyon ekibiyle birlikte değerlendirilmelidir.
İçindekiler
ALS Hastaları İçin Tekerlekli Sandalye Neden Özel Değerlendirilmelidir? ALS'de kas güçsüzlüğü kişiden kişiye farklılık gösterebilir ve zaman içerisinde değişebilir. Başlangıçta kullanıcı kısa mesafeleri yürüyebilirken ilerleyen dönemde daha uzun mesafelerde veya günlük yaşam aktivitelerinde tekerlekli sandalyeye ihtiyaç duyabilir.
Bu nedenle sandalye seçerken şu sorular değerlendirilmelidir:
Kullanıcı sandalyeyi ne kadar süre kullanacak? Sandalye evde mi, dışarıda mı kullanılacak? Kullanıcı manuel sandalyeyi kendisi sürebiliyor mu? El ve kol gücü joystick kullanımına yeterli mi? Baş ve gövde kontrolü nasıl? Transfer bağımsız yapılabiliyor mu? Uzun süreli oturma gerekiyor mu? İlerleyen dönemde hangi pozisyonlandırma özelliklerine ihtiyaç duyulabilir? Mobilite ve fiziksel fonksiyon değiştikçe kullanılan ekipmanın düzenli olarak yeniden değerlendirilmesi önemlidir.
ALS Hastaları İçin Manuel mi Akülü Tekerlekli Sandalye mi? Manuel veya akülü sandalye seçimi hastalığın evresine ve kullanıcının mevcut fiziksel kapasitesine göre yapılmalıdır.
Manuel Tekerlekli Sandalye Kullanıcının üst ekstremite gücü yeterliyse ve sandalyeyi bağımsız şekilde kullanabiliyorsa manuel sandalye değerlendirilebilir.
Ancak ALS ilerleyici olduğu için bugün kolayca kullanılabilen manuel bir sandalye ilerleyen dönemde yeterli olmayabilir.
Akülü Tekerlekli Sandalye Akülü sandalye özellikle şu durumlarda önemli bir seçenek olabilir:
Kas gücü azalan kişilerde Manuel sandalye sürmekte zorlanan kişilerde Uzun mesafelerde çabuk yorulan kişilerde Günlük yaşamda bağımsızlığını korumak isteyenlerde Uzun süre sandalye kullanması beklenen kişilerde ALS'de Akülü Sandalye Seçiminde En Önemli Nokta: Geleceği Planlamak ALS'de sandalye seçiminin önemli farklılıklarından biri, sandalye seçiminde yalnızca bugünkü ihtiyacın değil, hastalığın ilerleyebileceğinin de hesaba katılmasıdır.
Örneğin bugün joystick kullanabilen bir kişinin ilerleyen dönemde el veya kol gücünde değişiklikler olabilir. Bugün dik oturabilen bir kişinin ilerleyen dönemde gövde veya boyun desteğine ihtiyacı ortaya çıkabilir.
Bu nedenle mümkün olduğunda modüler ve gelişmiş özellikleri sonradan eklenebilen veya ayarlanabilen sistemler avantaj sağlayabilir.
Tilt Sistemi Neden Önemlidir? ALS hastaları uzun süre tekerlekli sandalyede oturabilir. Bu nedenle pozisyon değiştirme önemli hale gelebilir.
Tilt-in-space sisteminde oturma yüzeyi ve sırtlık birlikte eğilir. Tilt sistemi;
Oturma pozisyonunun değiştirilmesine, Vücut ağırlığının farklı bölgelere dağıtılmasına, Dinlenme pozisyonu oluşturulmasına, Uzun süreli oturma konforunun desteklenmesine yardımcı olabilir.
Tilt ve recline özellikleri bazı kullanıcılar için konfor, yeniden pozisyonlandırma, cilt sağlığı, dolaşım, transfer ve solunum konforu açısından değerlendirilebilir.
Sırt Yatırma Özelliği Tilt ile sırt yatırma aynı özellik değildir.
Özellik Tilt Recline / Sırt Yatırma Oturma yüzeyi Sırtlıkla birlikte eğilir Genellikle sabit kalır Sırtlık Oturma yüzeyiyle birlikte hareket eder Geriye doğru yatar Pozisyon değiştirme Uygun kullanıcıda destekleyebilir Uygun kullanıcıda destekleyebilir Dinlenme Destek olabilir Destek olabilir
ALS'de sırt ve boyun kaslarında güçsüzlük oluşabildiğinden uygun sırt desteği ve gerektiğinde yatırılabilen sırtlık, kullanıcının pozisyonunu korumasına yardımcı olabilir.
Baş ve Boyun Desteği ALS'de boyun kaslarında güçsüzlük gelişebileceğinden baş desteği bazı kullanıcılar için oldukça önemli olabilir.
Uygun Baş Desteği Ne Sağlayabilir? Başın öne düşmesini azaltmaya yardımcı olabilir. Boyun bölgesini destekleyebilir. Dinlenme sırasında başın konumunun korunmasına yardımcı olabilir. Daha güvenli bir oturma pozisyonunu destekleyebilir. Gövde Desteği ALS ilerledikçe gövde kaslarındaki güç kaybı oturma pozisyonunu etkileyebilir. Kullanıcı öne doğru eğilebilir, bir yana kayabilir veya dik oturma pozisyonunu korumakta zorlanabilir.
Gerekli durumlarda şu desteklerin birlikte değerlendirilmesi gerekebilir:
Yan destekler Uygun sırtlık Pelvis desteği Baş desteği Amaç kullanıcıyı gereğinden fazla sabitlemek değil, güvenli ve fonksiyonel bir oturma pozisyonu sağlamaktır.
Minder ve Basınç Yönetimi ALS hastalarının uzun süre oturması gerekiyorsa uygun minder seçimi önemli hale gelir.
Destekleyici Minder Uygun bir minder basıncın dağıtılmasına, oturma konforunun artırılmasına, pelvisin daha stabil tutulmasına ve cilt bütünlüğünün korunmasına yardımcı olabilir.
Uzun Süreli Kullanım Uzun süreli oturmaya bağlı ağrı ve bası yaralarının önlenmesi açısından kaliteli ve destekleyici bir oturma minderinin değerlendirilmesi önemlidir.
Ayak ve Bacak Desteği ALS'de bacaklarda güçsüzlük arttıkça ayakların ve bacakların sandalyede uygun şekilde desteklenmesi daha önemli hale gelebilir.
Ayaklık Baldır desteği Ayak platformu Elektrikli ayak kaldırma gibi seçenekler kullanıcının ihtiyacına göre değerlendirilebilir. Elektrikli bacak desteği, pozisyon değiştirmeye ve dinlenmeye yardımcı olabilir.
Joystick Seçimi ve Konumu ALS hastalarında el ve kol gücü zaman içerisinde değişebileceği için joystick seçimi özellikle önemlidir.
Başlangıçta standart joystick kullanılabilirken ilerleyen dönemde farklı bir kumanda sistemi gerekebilir.
Standart Kumanda Seçenekleri Standart joystick Daha hassas joystick Switch kontrollü sistemler Alternatif Kumanda Sistemleri Alternatif sürüş kumandaları Göz hareketleriyle kontrol Kullanıcının değişen fonksiyonlarına göre uyarlanabilen sistemler Bu nedenle joystick'in yalnızca bulunması değil, kullanıcının rahat erişebilmesi ve ilerleyen dönemde gerekirse farklı bir kumanda sistemine geçilebilmesi de dikkate alınmalıdır.
Elektrikli Koltuk Yükseltme Elektrikli koltuk yükseltme sistemi bazı ALS kullanıcılarında günlük yaşam açısından önemli bir avantaj sağlayabilir.
İnsanlarla daha uygun göz hizasında iletişim kurulmasına yardımcı olabilir. Bazı yüzeylere erişimi kolaylaştırabilir. Günlük aktivitelerde bağımsızlığı destekleyebilir. Bazı transferleri kolaylaştırabilir. Transfer Kolaylığı ALS ilerledikçe yatak, sandalye, tuvalet veya araç arasında transfer zorlaşabilir. Bu nedenle sandalye seçiminde transfer süreci de mutlaka değerlendirilmelidir.
Sandalye Üzerinde Değerlendirilecek Noktalar Kolçakların yapısı Ayaklıkların çıkarılabilirliği Sandalye yüksekliği Fren sistemi Elektrikli koltuk yükseltme Tilt / recline özellikleri Yardımcı Ekipmanlar Transfer zorlaştığında transfer tahtası veya hasta lifti gibi yardımcı ekipmanlar da rehabilitasyon ekibi tarafından değerlendirilebilir.
Solunum Konforu ALS'de ilerleyen dönemlerde solunum kasları etkilenebilir. Bu nedenle oturma pozisyonunun solunum konforuyla birlikte değerlendirilmesi önemlidir.
Uygun tilt ve recline fonksiyonları bazı kullanıcılar için daha rahat bir pozisyon sağlayabilir.
Önemli: Solunum problemi bulunan ALS hastalarında sandalye açısı veya pozisyonu kendi başına belirlenmemelidir. Solunum durumu ve uygun pozisyon sağlık profesyonelleri tarafından değerlendirilmelidir.
Yutma ve Pozisyonlandırma Bazı ALS hastalarında yutma fonksiyonunda değişiklikler görülebilir. Bu durumda sandalye üzerinde baş, boyun ve gövdenin pozisyonu önem kazanır.
Özellikle tilt veya recline kullanılırken kullanıcının baş-boyun pozisyonu ve yutma güvenliği dikkate alınmalıdır.
Dikkat: Yutma fonksiyonunda değişiklik bulunan kişilerde pozisyonlandırma özelliklerinin kullanımı kişisel olarak değerlendirilmelidir.
Sandalye Genişliği ve Ölçüleri Doğru sandalye ölçüsü ALS hastaları için de temel konulardan biridir.
Sandalye çok geniş olmamalıdır. Sandalye çok dar olmamalıdır. Oturma derinliği uygun olmalıdır. Sırtlık kullanıcıyı desteklemelidir. Ayaklık yüksekliği doğru ayarlanmalıdır. Yanlış ölçü zaman içerisinde rahatsızlık ve yanlış postür oluşturabilir. Hastalığın ilerlemesiyle oturma şekli değişebileceğinden ölçümlerin belirli aralıklarla yeniden değerlendirilmesi önemlidir.
ALS Hastaları İçin Akülü Sandalye Ev İçinde Kullanılabilir mi? ALS hastaları için akülü sandalye seçerken evin fiziksel koşulları mutlaka değerlendirilmelidir.
Ev İçindeki Alan Kontrol Edilmesi Gereken Nokta Kapılar Sandalye genişliğinin kapı açıklığına uygunluğu Koridorlar Manevra ve dönüş alanı Asansör Sandalye ölçüleri ve giriş açıklığı Banyo Giriş ve manevra alanı Yatak odası Yatak çevresindeki hareket alanı Mutfak Tezgâh ve geçiş alanları
Büyük bir akülü sandalye dış mekânda avantajlı olabilir ancak dar bir evde manevra sorunları yaratabilir. Bu nedenle sandalye satın almadan önce evin fiziksel koşulları incelenmelidir.
ALS Hastaları İçin Dış Mekân Kullanımında Nelere Dikkat Edilmeli? Sandalye dışarıda kullanılacaksa yalnızca motor gücüne bakmak yeterli değildir. Kullanıcının gerçek yaşam alanı ve kullanım senaryosu dikkate alınmalıdır.
Performans Menzil Motor gücü Tekerlek yapısı Süspansiyon Zemin ve Güvenlik Rampa performansı Fren sistemi Zemin koşulları Devrilme güvenliği Çok güçlü bir modelin her kullanıcı için en iyi seçenek olduğu düşünülmemelidir. İç mekân, dış mekân, taşıma ve manevra ihtiyaçları birlikte değerlendirilmelidir.
ALS Hastaları İçin Hafif Tekerlekli Sandalye Uygun mudur? ALS'nin erken dönemlerinde hafif ve katlanabilir manuel sandalye, özellikle kısa süreli veya refakatçi destekli kullanım için uygun olabilir.
Ancak kullanıcı zamanının büyük bölümünü sandalyede geçirecekse yalnızca hafifliğe odaklanmak doğru değildir.
Uzun süreli kullanımda şu unsurlar daha önemli hale gelebilir:
Stabilite Oturma sistemi Minder Pozisyonlandırma Kullanım kolaylığı ALS Hastalarında Tilt mi Recline mı? Bu iki özelliği birbirinin alternatifi olarak düşünmek yerine, kullanıcının ihtiyacına göre birlikte değerlendirmek çoğu durumda daha doğru bir yaklaşım olabilir.
Özellik Tilt Recline Oturma yüzeyi Sırtlıkla birlikte eğilir Genellikle sabit kalır Sırtlık Birlikte hareket eder Geriye yatar Pozisyon değiştirme Destekleyebilir Destekleyebilir Dinlenme Destekleyebilir Destekleyebilir Basınç yönetimine katkı Katkı sağlayabilir Destek olabilir Solunum konforu Bazı kullanıcılarda değerlendirilebilir Bazı kullanıcılarda değerlendirilebilir
ALS Hastaları İçin Poylin Akülü Sandalye Seçenekleri Poylin ürün gamında ALS hastalarının ihtiyaç duyabileceği pozisyonlandırma, sırt desteği, baş desteği, ayak desteği ve dış mekân performansı gibi özellikleri farklı seviyelerde sunan modeller bulunmaktadır. Ancak herhangi bir modelin teknik olarak belirli bir özelliğe sahip olması, o modelin her ALS hastası için uygun olduğu anlamına gelmez.
Poylin P288 Poylin P288; elektrikli tilt, elektrikli sırt yatırma ve elektrikli ayak kalkar özelliklerinin yanı sıra baş ve baldır destekleri, süspansiyon, elektromanyetik fren ve anti-tipper sistemine sahiptir.
Güncel ürün sayfasında 2×450 W motor, 2×58 Ah akü ve yaklaşık 40 km menzil bilgileri yer almaktadır.
Poylin P288'i İncele
Poylin P200 Katlanabilir yapıya sahip P200; 2×340 W motor, yaklaşık 25 km menzil, elektromanyetik fren, anti-tipper, baş desteği ve yatırılabilir sırtlık özellikleriyle taşınabilirliğe önem veren kullanıcılar için değerlendirilebilir.
Poylin P200'ü İncele
Poylin P264 P264; elektrikli tilt sistemi, 2×450 W motor ve yaklaşık 25 km menzil gibi özelliklerle uzun süreli kullanım ve pozisyon değiştirme ihtiyacı bulunan kullanıcılar açısından değerlendirilebilir.
Poylin P264'ü İncele
Önemli: Poylin P288, P200 veya P264 gibi modellerin teknik özellikleri farklıdır. ALS hastası için nihai seçim; kullanıcının ölçüleri, fonksiyonel durumu, oturma ve pozisyonlandırma ihtiyaçları, ev ortamı, dış mekân kullanımı ve gelecekteki ihtiyaçları birlikte değerlendirilerek yapılmalıdır.
ALS Hastaları İçin Tekerlekli Sandalye Seçiminde Yapılan Hatalar Sadece bugünkü hareket kapasitesine göre sandalye almak Hastalığın ilerleyebileceğini hesaba katmamak Sadece motor gücüne bakmak Minder ve oturma sistemini ikinci plana atmak Baş ve gövde desteğini değerlendirmemek Tilt ve recline ihtiyacını göz ardı etmek Joystick'in ilerleyen dönemde kullanılabilirliğini düşünmemek Evdeki kapı ve koridor ölçülerini kontrol etmemek Transfer ihtiyacını hesaba katmamak Sandalyenin taşınabilirliğini kullanım senaryosuyla karşılaştırmamak ALS Hastaları İçin Tekerlekli Sandalye Seçim Kontrol Listesi Kullanıcı sandalyeyi günde kaç saat kullanacak? Manuel sandalye bağımsız kullanılabiliyor mu? Akülü sandalye daha fazla bağımsızlık sağlayacak mı? Joystick rahat kullanılabiliyor mu? İlerleyen dönemde alternatif kumanda gerekebilir mi? Baş ve boyun desteğine ihtiyaç var mı? Gövde desteği gerekli mi? Tilt gerekli mi? Sırt yatırma gerekli mi? Elektrikli ayak kalkar sisteme ihtiyaç var mı? Uygun basınç dağılımı sağlayan minder seçildi mi? Sandalye evin kapı ve koridorlarından geçebiliyor mu? Araçla taşınacak mı? Dış mekânda kullanılacak mı? Rampa ve eğimlerde kullanılacak mı? Hastalığın ilerlemesiyle ortaya çıkabilecek ihtiyaçlar hesaba katıldı mı? Sık Sorulan Sorular ALS hastaları ne zaman tekerlekli sandalye kullanmaya başlamalı? Tek bir zaman yoktur. Yürüme güvenliğinin veya günlük hareketliliğin azaldığı durumlarda tekerlekli sandalye değerlendirmesi yapılmalıdır. Ekipmanın temini zaman alabildiği için ihtiyaç oluşmadan önce planlama yapmak avantaj sağlayabilir.
ALS hastaları için akülü sandalye mi manuel sandalye mi daha iyi? Kullanıcının kol gücü, yorgunluk düzeyi ve hastalığın seyri belirleyicidir. Manuel sandalye yeterli olabilir; ancak bağımsız sürüş zorlaşıyorsa akülü sandalye daha uygun hale gelebilir.
ALS için tilt özellikli sandalye gerekli midir? Her kullanıcı için gerekli değildir. Ancak uzun süre oturan, kendi pozisyonunu değiştirmekte zorlanan veya baş ve gövde desteğine ihtiyaç duyan kişilerde tilt önemli bir özellik olabilir.
ALS hastaları için baş desteği neden önemlidir? Boyun kaslarında güçsüzlük geliştiğinde başın öne veya yana düşmesini azaltmaya ve daha uygun bir pozisyon sağlamaya yardımcı olabilir.
ALS'de joystick kullanılamaz hale gelirse ne olur? Sandalye seçiminde alternatif kumanda sistemleri baştan değerlendirilebilir. İhtiyaca göre farklı joystickler, switch sistemleri veya gözle kontrol gibi alternatifler kullanılabilir.
ALS hastaları için en önemli sandalye özelliği nedir? Tek bir özellik söylemek doğru değildir. Kişiye uygun oturma sistemi, stabilite, basınç yönetimi, pozisyonlandırma ve kullanıcının bağımsız hareket edebilmesi birlikte değerlendirilmelidir.
Sonuç: ALS İçin En Doğru Tekerlekli Sandalye Nasıl Seçilir? ALS hastaları için tekerlekli sandalye seçiminde en önemli konu, mevcut hareket kapasitesini desteklerken gelecekte oluşabilecek ihtiyaçları da mümkün olduğunca öngörmektir.
Özellikle uzun süreli kullanımda;
Doğru ölçü + destekleyici minder + uygun sırtlık + baş/gövde desteği + tilt + recline + ayak desteği + uygun kumanda sistemi
birlikte değerlendirilmelidir.
Akülü sandalye, ALS ilerledikçe bağımsızlığı ve enerji tasarrufunu destekleyen önemli bir mobilite aracı olabilir. Ancak en iyi sandalye en güçlü veya en pahalı model değil; hastalığın bugünkü ve gelecekteki ihtiyaçlarını karşılayabilecek, güvenli, konforlu ve kişiye özel şekilde yapılandırılabilen modeldir.
Özellikle ALS ilerleyici bir durum olduğu için sandalye seçiminin nöroloji/ALS ekibi, fizyoterapist, ergoterapist ve uygun oturma sistemi konusunda deneyimli bir uzmanla birlikte yapılması önemlidir.
Düzenli değerlendirme, değişen fiziksel ihtiyaçlara göre sandalye ve kumanda sisteminin yeniden düzenlenmesine yardımcı olabilir.